Qərbi Azərbaycan İcması

Zaman keçdikcə coğrafiyaların adları dəyişsə də, torpağın altındakı yaddaşı silmək mümkün olmur. İndiki Ermənistanın şimal-qərbində, Gürcüstanın cənub sərhədləri ilə qonşuluqda yerləşən, sovet dövründə Vorontsovka, sonradan isə Kalinino adlandırılan tarixi Loru mahalının Dağlıq Borçalı ərazisi bu gün rəsmən Taşir adlanır. Erməni tarixşünaslığı bu adı V əsr mənbələrinə calayaraq onu öz dillərindəki "daş, hamar yayla" kökləri ilə izah etməyə çalışsa da, toponimika elminin dərinliklərinə endikdə tamamilə fərqli, əzəli bir türk ab-havası ilə qarşılaşırıq. Bu torpaqlar əsrlər boyu qıpçaqların, borçalıların, oğuz boylarının köç yolları, otlaqları və qədim məskənləri olub. Təsadüfi deyil ki, bölgənin Soyuqbulaq kəndi yaxınlığındakı Armudlu və Qaçaqqıran dərələrində tapılan qayaüstü rəsmlər öz qədimliyi və fəlsəfəsi ilə Qobustanın minillik yaddaşını birbaşa təkrar edir.

Toponimik araşdırmalar göstərir ki, Taşir adı heç bir dil zorakılığı qəbul etmədən birbaşa türkcədəki iki fundamental komponentin birləşməsindən yaranmışdır: "Daş" və "Yer". Bölgənin coğrafi relyefinə diqqət yetirdikdə bu adın təsadüfi seçilmədiyi aydın olur. Bura dağlıq, sıldırımlı, çay vadilərinin kəsdiyi və əkinçiliyə az yararlı olan qayalıq-daşlıq ərazilərdən ibarətdir. Türk xalqlarının coğrafiyanı vizual xüsusiyyətlərinə görə adlandırmaq ənənəsinə uyğun olaraq, yerli əhali bu çətin, daşlıq-kəsəkli yaylalara sadəcə "Daş yer" (fonetik cəhətdən zamanla Daş-yer, Taş-er, Taşir) ifadəsini münasib bilmişdir. Türk dillərində "taş" qaya və daş, "er/yer" isə məkan bildirdiyindən, bu ad ümumi mənada "qayalıq, daşlıq məkan" kimi yerli əhalinin dilində tam mənası ilə oturuşmuşdur. Hətta dilçilikdə digər bir ehtimal kimi bu sözün "Daş" və "Yar / Şir" (yəni daşlıq uçurum, sıldırım yarğan) qovuşmasından yarandığı da irəli sürülür ki, bu da Loru mahalının dərin kanyonları və sıldırımları ilə tam vəhdət təşkil edir.

Məsələ burasındadır ki, ermənicə daş sözü tam fərqlidir — bu dildə daş səsini verən söz "qar" (քար), xaç şəklində olan qədim abidələrə isə elə onların öz mətbuatında da yazıldığı kimi "xaçqar" (xaç daşı) deyilir. Yəni onların dilində "qar" anlayışının "taş" kökü ilə heç bir uzaqdan-yaxından əlaqəsi yoxdur.

Əgər bu ad onların iddia etdiyi kimi "daşlıq, qayalıq məkan" mənasını versəydi, bölgənin adı "Taşir" yox, erməni dilinin qanunlarına uyğun olaraq "Qaraker" və ya "Qarastan" olmalı idi.

"Taş", "Daş" və ya "Tos" kökü yalnız və yalnız türk dillərində (oğuz, qıpçaq, qədim xəzər şivələrində) daş, qaya, sıldırım relyef mənasını ifadə edir.

Erməni tərəfi bu ərazini mənimsəmək üçün tarixdə mövcud olmuş qədim asonanslardan (səs bənzərliklərindən) yapışaraq, V əsrə aid hansısa "Taşir" adlı kanton adını uydurublar, lakin bu adın daxili fonetikası elə ilk hecasından "Mən türkəm" deyə qışqırır. Ermənicə daş sözünün "qar" olduğunu bilən hər bir savadlı tədqiqatçı üçün bu adın mənşəyi heç bir şübhə doğurmur: bura əsrlər boyu o dağlarda at oynatmış Borçalı, Ağbaba və Loru türklərinin dilindən qalan əzəli "Daş Yer" mahalıdır.

1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra Çar Rusiyasının bu strateji sərhəd bölgəsinə İrandan və Türkiyədən erməniləri, eləcə də Rusiyanın daxili quberniyalarından malakanları köçürməsi ilə ərazinin etnik siması süni şəkildə dəyişdirilməyə başladı. Lakin bölgədəki kəndlərin adları — Qızılkilsə, Sarıyal, Molla Eyyublu, Cücəkənd, Soyuqbulaq, İlməzli, Qaraqala, Qaraisa, Dəmirçilər, Qurdqala.  kimi toponimlər uzun illər bu torpağın əsl kimliyini qoruyub saxladı.

 Ermənistan 1991-ci ildə sovet adlarından xilas olmaq adı altında Kalinino adını ləğv edərkən, əslində bütün türk izlərini tamamilə silmək məqsədi güdürdü. Onlar bu əraziyə guya qədim erməni adı olan "Taşir"i qaytardıqlarını elan etdilər. Lakin ironiya burasındadır ki, silmək istədikləri qədim tarixi ad öz daxili fonetikası, semantikası və regional yaddaşı ilə yenə də türkcənin köklərinə bağlandı. Bu gün böyük maliyyə imperiyalarının və siyasi klanların adında daşıdığı bu ad, əslində yüzilliklər boyu həmin daşlıq yaylalarda ömür sürmüş, öz yurdundan, o cümlədən Ağbaba və Loru ellərindən didərgin salınmış insanların tarixin daş yaddaşına qanla yazdığı əbədi bir imzadır.

Bunu, şübhəsiz ki, öz dilçiləri və akademik dairələri də çox gözəl anlayırlar. Çünki dilin daxili qanunauyğunluqlarını, ermənicə "daş" sözünün "qar" (քար) olduğunu savadlı bir erməni dilçisinin bilməməsi qeyri-mümkündür. Lakin buna baxmayaraq, otuz ildən çoxdur ki, bu adı dəyişdirmirlər və israrla qoruyub saxlayırlar. Bu inadın və toxunulmazlığın kökündə bir neçə dərin siyasi, ideoloji və strateji səbəb dayanır:

İkinci mühüm amil beynəlxalq hüquq və xəritəçilik strategiyasıdır. Ermənistan 1991-ci ildə müstəqillik qazanandan sonra bütün dünya xəritələrində, BMT-nin coğrafi adlar reyestrində və beynəlxalq sənədlərdə Vorontsovka/Kalinino adlarını məhz "Taşir" kimi qeydiyyatdan keçirdi. Bu ad artıq qlobal səviyyədə hüquqi status qazanıb. İndi bu adı yenidən dəyişmək həm böyük inzibati-maliyyə vəsaiti tələb edir, həm də beynəlxalq birlik qarşısında "Ermənistan niyə hər onillikdə toponimlərini dəyişir?" sualını doğurur. Bu isə onların "biz bu torpaqların oturaq və dəyişməz sakinləriyik" mifini zərbə altına qoya bilər.

Üçüncü və bəlkə də ən praktiki səbəb isə bu gün Ermənistan siyasətində və iqtisadiyyatında nəhəng rol oynayan "Taşir klanı" və Samvel Karapetyan faktorudur. "Tashir Group" təkcə bir holdinq deyil, Rusiyadan Ermənistana uzanan milyardlarla dollarlıq bir imperiyadır. Karapetyan öz doğulduğu yerin adını rəsmi olaraq bu biznes brendinə çevirib. Ermənistanın elektrik şəbəkələrindən tutmuş ən böyük ticarət mərkəzlərinə, xeyriyyə fondlarına qədər hər yer bu adı daşıyır. Dövlət içində dövlət olan, hazırda parlamentdə Nikol Paşinyandan sonra ikinci ən böyük siyasi gücü təmsil edən bu nəhəng maliyyə klanının adını daşıdığı tarixi mahalı hökumətin durub qəfildən başqa bir adla əvəz etməsi ölkədə daxili siyasi və iqtisadi elita ilə böyük bir qarşıdurmaya yol açar. Heç bir iqtidar, hətta Paşinyan belə, bu adı dəyişməklə Karapetyanın milyardlıq brendinə və daxili nüfuzuna birbaşa müharibə elan etmək riskini gözə almaz.

Beləliklə, erməni elitası bu adın daxili linqvistikasının — "Taş" (daş) hecasının erməni dilinə tamamilə yad olduğunu bilsə də, ondan tarixi saxtakarlıq qalxanı, beynəlxalq varislik iddiası və oliqarxik toxunulmazlıq simvolu kimi istifadə etməyə məcburdur. Sizin vurğuladığınız o dil həqiqəti isə, onların bütün bu mürəkkəb siyasi və iqtisadi bəhanələrinin arxasında gizlənən tarixi reallığı bircə kəlmə ilə ifşa edir.

Eləcə də, Amasiya toponiminin indiyə qədər dəyişdirilməməsi və inadla erməniləşdirilməsi cəhdləri də eynilə Taşir ssenarisini təkrar edir. Erməni tərəfi bu adı rəvayətlərə söykənərək güya qədim erməni çarı Haykın nəticəsi olan "Amasya"nın adı ilə bağlayır. Halbuki, bir dildə bu qədər dərin, köklü bir adın real dilçilik əsası olmalıdır. Amasiya isə xalis türk mədəni-coğrafi yaddaşının parçasıdır. Bu adın kökündə duran regional reallıq həm qədim türk boylarının (məsələn, "Amas/Hamas" tayfalarının) adı ilə, həm də suyun gurluğu, çay kənarı, dolanbac coğrafiya ilə bağlı olan qədim türk kəlmələri ilə səsləşir. Təsadüfi deyil ki, Anadolu coğrafiyasında da eyni adlı qədim şəhər mövcuddur və bu adların heç birinin erməni dili ilə coğrafi və ya linqvistik bağı yoxdur. Onların bu adı dəyişməmələrinin yeganə səbəbi, yenə də özləri üçün uydurduqları o saxta "çar şəcərəsi" nağılını xəritə üzərində vizual olaraq qorumaq, xalqı bu ad vasitəsilə qədimliyə inandırmaqdır. Əgər adı dəyişsələr, öz əfsanələrini rəsmən dəfn etmiş olacaqlar.