Zəfərin hökmü, ədalətin səsi: Azərbaycan öz tarixinin qarşısında alnıaçıqdır
16 oktyabr 2026, 10:30

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

 

Tarixin elə anları var ki, onların mənası yalnız döyüş meydanında qazanılan qələbə ilə ölçülmür. Bəzən bir xalqın uzun illər daşıdığı ağrıların, yarımçıq qalmış arzularının və pozulmuş ədalət hissinin cavabı bütöv bir tarixi mərhələnin başa çatmasında üzə çıxır. Azərbaycan üçün Qarabağda dövlət suverenliyinin tam bərpası belə bir mərhələ oldu. Bu, yalnız torpaqların azad edilməsi deyil, onilliklər boyu davam edən münaqişənin yaratdığı siyasi qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması idi.

Cənab Prezident İlham Əliyevin Bakıda keçirilən AQEM-in VII Zirvə Toplantısında separatçı rəhbərlərin Azərbaycan məhkəməsi qarşısına çıxarılmasını Nürnberq tribunalı ilə müqayisə etməsi həmin tarixi dönüşün mənəvi-siyasi məzmununu yenidən gündəmə gətirdi. Dövlət başçısının səsləndirdiyi bu fikir Azərbaycanın müharibədən sonrakı reallıqlarını, keçmişdə səslənmiş təhdidlərlə bugünkü vəziyyət arasındakı fərqi və məsuliyyət prinsipinin əhəmiyyətini ifadə edirdi.

Vaxtilə Bakını tanklarla tutmaqdan, Azərbaycan xalqının iradəsini hərbi güc qarşısında sındırmaqdan danışanların təhdidləri yaddaşlardan silinməyib. İşğal illərində bu ölkənin insanları ev-eşiklərindən didərgin düşdü, kəndlər və şəhərlər dağıdıldı, ailələr doğma yurdlarının həsrəti ilə yaşamağa məcbur oldu. Məcburi köçkünlük yalnız yaşayış yerini itirmək deyildi. Bu, insanın uşaqlıq xatirələrindən, ata-baba ocağından, məzarlarından, gündəlik həyatının təbii axarından ayrı düşməsi idi.

Azərbaycan xalqının yaddaşında Şuşanın, Laçının, Kəlbəcərin, Ağdamın, Füzulinin, Cəbrayılın, Zəngilanın və digər yurd yerlərinin adı təkcə coğrafi ünvan kimi yaşamadı. Hər bir ad bir ailənin taleyi, yarımçıq qalmış bir ömür, geri dönmək ümidi ilə qorunan bir xatirə demək idi. İşğalın ağır nəticələri insanların həyatına, milli yaddaşa və dövlətin inkişaf imkanlarına təsir göstərdi.

Bütün bunların qarşısında Azərbaycan dövləti öz məqsədindən dönmədi. İllərlə diplomatik danışıqlar aparıldı, beynəlxalq təşkilatların tribunasından ərazi bütövlüyünün bərpası tələb olundu, ordunun gücləndirilməsi və ölkənin iqtisadi imkanlarının artırılması istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı. Sülh yolu ilə həllə üstünlük verilsə də, münaqişənin uzanması Azərbaycanın öz suverenliyini təmin etmək hüququndan imtina etməsi demək deyildi.

2020-ci ilin Vətən müharibəsi tarixi gedişatı dəyişdi. Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında qazandığı qələbə illərlə davam edən işğalın aradan qaldırılması üçün həlledici mərhələ yaratdı. Şuşanın azad edilməsi, digər şəhər və kəndlərin geri qaytarılması xalqın yaddaşında yeni bir səhifə açdı. 8 Noyabr Zəfər Günü milli iradənin, hərbi peşəkarlığın və Vətən uğrunda fədakarlığın rəmzinə çevrildi.

Lakin 2020-ci ilin noyabrında döyüşlərin dayandırılması Qarabağda bütün məsələlərin birdəfəlik həll edilməsi demək deyildi. Separatçı qurumun fəaliyyəti davam edir, Azərbaycan ərazisində dövlət hakimiyyətinin tam bərpası qarşıda duran vəzifə olaraq qalırdı. 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində bu mərhələ də başa çatdı. Bir sutkadan az davam edən əməliyyatla Azərbaycan Qarabağ bölgəsində suverenliyini tam bərpa etdi və separatizmin mövcudluğuna son qoydu.

Bu hadisənin tarixi mənası məhz ondadır ki, dövlətin ərazi bütövlüyü yalnız beynəlxalq sənədlərdə təsbit olunan prinsip kimi qalmadı, real idarəçilik və hüquqi yurisdiksiya müstəvisində də təmin edildi. Azərbaycan öz ərazisində paralel hakimiyyət iddiasına son qoydu. Bu, dövlətçilik baxımından müharibədən sonrakı dövrün ən mühüm nəticələrindən biri idi.

Prezidentin separatçı rəhbərlərin məhkəmə qarşısına çıxarılması ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər də bu yeni reallığın davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Uzun müddət silahlı qarşıdurmanın siyasi rəhbərliyində olmuş şəxslərin hüquqi məsuliyyət məsələsi artıq diplomatik bəyanatların mövzusu olmaqdan çıxaraq məhkəmə müstəvisinə keçib. Burada əsas prinsip aydındır: heç bir siyasi iddia, vəzifə və ya keçmiş güc mövqeyi insanı qanun qarşısında məsuliyyətdən avtomatik azad etmir.

Nürnberq tribunalı ilə müqayisənin gücü də məsuliyyət ideyasının tarixi yaddaşla əlaqələndirilməsindədir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra nasist rəhbərlərinin mühakiməsi dünyaya göstərdi ki, böyük siyasi iddialar və hərbi güc ağır cinayətləri məsuliyyətsiz qoymaq üçün əsas ola bilməz. Azərbaycan məhkəmələri isə fərqli hüquqi çərçivədə, milli yurisdiksiya əsasında konkret şəxslər barəsində işlərə baxır. Bu iki proses hüquqi baxımdan eyni deyil. Ancaq siyasi mesajın mərkəzində duran fikir ortaqdır: keçmişdə baş vermiş hadisələr hüquqi qiymətləndirmədən kənarda qalmamalıdır.

Ədalətin təntənəsi yalnız məhkəmə zalında səslənən hökmlə tamamlanmır. Ədalət həm də həqiqətlərin sənədləşdirilməsi, zərərçəkmişlərin hüquqlarının tanınması, itkilərin xatırlanması və gələcək nəsillərin tarixi hadisələri düzgün öyrənməsi deməkdir. Məhkəmə araşdırmalarında təqsirin konkret sübutlarla müəyyənləşdirilməsi, müdafiə hüququnun qorunması və qanunun tələblərinə əməl olunması bu prosesin əsas şərtləridir. Hüquqi məsuliyyət nə qədər əsaslandırılmış və qanuni prosedurlara uyğun olarsa, onun ictimai və tarixi əhəmiyyəti də bir o qədər möhkəm olar.