14 noyabr 2026, 09:30
Əziz Ələkbərli,
Milli Məclisin deputatı,
Qərbi Azərbaycan İcması
İdarə Heyətinin sədri
2026-cı il noyabrın 12-də Dublində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev və Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Baş naziri Endi Börnhem tərəfindən Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərinin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm hadisədir. Bu sənəd Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin yeni siyasi və iqtisadi məzmun qazanmasını rəsmiləşdirməklə yanaşı, Azərbaycanın Avropa ilə əməkdaşlığında yeni imkanlar açır.
Bəyannamənin siyasi əhəmiyyətini düzgün qiymətləndirmək üçün Azərbaycanın son illərdə dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemində tutduğu mövqeyə nəzər salmaq lazımdır. Cənab Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi xarici siyasətin əsas xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın milli maraqlarını beynəlxalq müstəvidə ardıcıl müdafiə etmək, müxtəlif güc mərkəzləri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurmaq və ölkəmizin regional proseslərdə müstəqil siyasi aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirməkdir.
Azərbaycanın Vətən müharibəsində tarixi Qələbəsi, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpası ölkəmizin beynəlxalq münasibətlərdəki mövqeyinə də yeni məzmun gətirdi. Müharibədən sonra formalaşan geosiyasi reallıqlar fonunda Azərbaycan yalnız regionda təhlükəsizlik və sülh məsələlərinin əsas iştirakçılarından biri kimi deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında enerji, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin mühüm tərəfdaşı kimi çıxış edir. Dublində imzalanmış Bəyannamə bu reallıqların beynəlxalq əməkdaşlıq müstəvisində öz əksini tapmasının nümunələrindən biridir.
Azərbaycanla Böyük Britaniya arasında münasibətlərin möhkəm tarixi təməli var. 1994-cü il fevralın 23-də imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə, 1998-ci il iyulun 21-də imzalanmış Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli əlaqələrin hüquqi-siyasi əsaslarını formalaşdırıb. Xüsusilə Azərbaycanın enerji sektoruna Britaniya investisiyalarının cəlb olunması bu münasibətlərin inkişafında mühüm rol oynayıb.
Lakin zaman keçdikcə əməkdaşlığın məzmunu da dəyişib. Artıq münasibətlər yalnız neft-qaz sektorunu əhatə etmir. Cənab Prezident İlham Əliyevin Böyük Britaniya ilə siyasi dialoqun genişləndirilməsinə yönəlmiş fəaliyyəti nəticəsində ikitərəfli gündəlikdə müdafiə və təhlükəsizlik, nəqliyyat, maliyyə, bərpaolunan enerji, təhsil və yüksək texnologiyalar kimi istiqamətlər də ön plana çıxıb. Yeni Bəyannamə məhz bu genişlənməni strateji tərəfdaşlıq səviyyəsində rəsmiləşdirir.
Bu münasibətlərin iqtisadi əsasları da kifayət qədər möhkəmdir. Görüş zamanı cənab Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, Böyük Britaniya Azərbaycanın Avropadakı ən böyük investorudur. İki ölkə arasında enerji sahəsində otuz ildən artıq davam edən uğurlu əməkdaşlıq bu tərəfdaşlığın dayanıqlığını göstərir. İndi qarşıda duran vəzifə həmin təcrübəni yeni iqtisadi sahələrə daşımaq, investisiya əlaqələrini genişləndirmək və əməkdaşlığı müasir texnologiyalarla zənginləşdirməkdir.
Bəyannamənin ən mühüm siyasi müddəalarından biri tərəflərin BMT Nizamnaməsinə və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, xüsusilə dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətə sadiqliyini bir daha təsdiqləməsidir. Azərbaycanın uzun illər ərzində ərazi bütövlüyünün pozulması problemi ilə üzləşdiyini nəzərə alsaq, bu müddəanın siyasi məzmunu aydın görünür. Ölkəmiz beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanaraq öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa edib. Bu gün həmin prinsiplərin ikitərəfli strateji sənəddə bir daha təsdiqlənməsi Azərbaycanın xarici siyasət gündəliyi baxımından əhəmiyyətlidir.
Bəyannamədə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmaların əhəmiyyətinin vurğulanması və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması istiqamətində atılan sonrakı addımların alqışlanması da diqqətəlayiqdir. Böyük Britaniya iki ölkə arasında birbaşa dialoq vasitəsilə davamlı sülhə nail olunması səylərinə dəstəyini təsdiqləyir. Bu, Azərbaycanın irəli sürdüyü sülh gündəliyinin beynəlxalq tərəfdaşlarla müzakirəsində mühüm siyasi məqamdır.
Cənab Prezident İlham Əliyevin xarici siyasətinin diqqətçəkən cəhətlərindən biri Azərbaycanın regional maraqlarını qlobal iqtisadi və siyasi proseslərlə əlaqələndirməsidir. Dublində imzalanmış sənəddə Orta Dəhlizin inkişafına xüsusi yer ayrılması bunun konkret nümunəsidir. Bu marşrutun inkişafı Azərbaycanın tranzit imkanlarını genişləndirməklə yanaşı, ölkəmizin Avropa ilə Asiya arasında iqtisadi əlaqələrdəki rolunu artırır.
Müasir dünyada nəqliyyat marşrutları yalnız yüklərin bir ölkədən digərinə daşınması vasitəsi deyil. Onlar dövlətlərin iqtisadi təhlükəsizliyinə, beynəlxalq ticarətdəki mövqeyinə və geosiyasi əhəmiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Azərbaycan öz coğrafi mövqeyindən, Xəzər dənizindəki imkanlarından, dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı infrastrukturundan istifadə etməklə bu istiqamətdə mühüm mövqe qazanıb. Böyük Britaniyanın Orta Dəhlizin inkişafını strateji tərəfdaşlıq sənədində dəstəkləməsi həmin imkanların beynəlxalq miqyasda əhəmiyyətini artırır.
İqtisadi əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti enerji sektorunun yeni mərhələyə keçididir. Azərbaycan uzun illər Avropanın enerji təhlükəsizliyində etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edib. İndi isə bərpaolunan enerji, yaşıl maliyyələşdirmə və aşağı karbonlu texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq gündəliyə daxil edilir. Bu, Azərbaycanın enerji siyasətində yeni imkanlar yaradır. Ölkəmizin günəş və külək enerjisi potensialının reallaşdırılması, enerji infrastrukturunun yenilənməsi və beynəlxalq enerji bazarlarına inteqrasiyanın genişləndirilməsi baxımından Britaniya ilə əməkdaşlıq faydalı ola bilər.
Bəyannamənin müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərinə həsr olunmuş müddəaları da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Tərəflər hərbi təlim, müdafiə potensialının artırılması, qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının inkişafı və müdafiə sənayesi sahəsində mümkün birgə təşəbbüsləri araşdırmaq barədə razılığa gəliblər. Bundan başqa, sərhəd idarəçiliyi, hüquq-mühafizə orqanları və məhkəmə-hüquq sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu istiqamətlər Azərbaycanın təhlükəsizlik sisteminin təkmilləşdirilməsi, institusional təcrübə mübadiləsi və müdafiə sənayesinin inkişafı üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Sənədin burada qarşılıqlı müdafiə zəmanəti və ya hərbi ittifaq yaratmadığını, əməkdaşlıq çərçivəsini müəyyənləşdirdiyini də nəzərə almaq lazımdır.
Siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın gələcəyə hesablanmış digər istiqaməti təhsil, elm və innovasiyadır. Bəyannamədə universitetlər, elmi-tədqiqat müəssisələri və sənaye qurumları arasında əlaqələrin genişləndirilməsi, süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə, yeni texnologiyalar və peşə bacarıqları sahəsində təcrübə mübadiləsi nəzərdə tutulur. Azərbaycan üçün bu müddəalar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və rəqabət qabiliyyətinin artırılması yalnız investisiyalardan deyil, həm də müasir biliklərə yiyələnmiş insan kapitalından asılıdır.
Bəyannamənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də onun icrasının davamlı mexanizminin nəzərdə tutulmasıdır. Tərəflər üç əsas istiqamət üzrə əldə olunan nəticələri nəzərdən keçirmək, növbəti əməkdaşlıq prioritetlərini müəyyənləşdirmək və praktiki icranı izləmək məqsədilə hər il Strateji Tərəfdaşlıq görüşləri keçirməyi razılaşdırıblar. Bu müddəa sənədin yalnız siyasi niyyətlərin ifadəsi olaraq qalmaması, konkret əməkdaşlıq istiqamətləri üzrə davamlı dialoqun aparılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Dublində imzalanmış Bəyannamənin Azərbaycanın xarici siyasətində tutduğu yeri də məhz bu kontekstdə qiymətləndirmək lazımdır. Cənab Prezident İlham Əliyev ölkəmizin beynəlxalq əlaqələrini ayrı-ayrı dövlətlərlə münasibətlər çərçivəsində deyil, milli maraqların uzlaşdırıldığı geniş tərəfdaşlıq sistemi daxilində inkişaf etdirir. Türkiyə ilə müttəfiqlik münasibətləri, Avropa ölkələri ilə enerji və iqtisadi əməkdaşlıq, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin genişləndirilməsi, ABŞ və digər aparıcı dövlətlərlə siyasi dialoq bu siyasətin müxtəlif istiqamətləridir. Böyük Britaniya ilə strateji tərəfdaşlığın rəsmiləşdirilməsi də həmin diplomatik xəttin mühüm nəticələrindən biridir.
Cənab Prezident İlham Əliyevin Dublində apardığı danışıqlar və imzalanmış Birgə Bəyannamə Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərini yeni hüquqi-siyasi çərçivəyə salır. İndi qarşıda duran əsas vəzifə bu razılaşmaların konkret investisiya layihələrinə, iqtisadi nəticələrə, texnoloji əməkdaşlığa və təhlükəsizlik sahəsində praktik fəaliyyətə çevrilməsidir.
Beləliklə, Azərbaycan-Böyük Britaniya Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsi ölkəmizin xarici siyasətində yeni əməkdaşlıq imkanları açan, Avropa ilə əlaqələrini genişləndirən və milli maraqlarının beynəlxalq müstəvidə təşviqinə xidmət edən mühüm sənəddir. Onun əhəmiyyəti Azərbaycanın bugünkü siyasi və iqtisadi mövqeləri ilə yanaşı, qarşıdakı illərdə həyata keçirəcəyi inkişaf strategiyasına yaradacağı imkanlarla da ölçüləcəkdir.