Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

   Cənab Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə verdiyi yeni müsahibəyə yalnız Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin növbəti mərhələsi haqqında söhbət kimi baxmaq düzgün olmaz. Müsahibənin məzmununda daha böyük bir siyasi mənzərə görünür. Bu mənzərədə Azərbaycan özünü təkcə Cənubi Qafqazın aparıcı dövləti kimi deyil, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yeni əlaqələr sisteminin mühüm iştirakçısı kimi təqdim edir.

   Bu, Azərbaycanın son illərdə apardığı xarici və iqtisadi siyasətin məntiqi nəticəsidir. Bakı üçün Mərkəzi Asiya artıq yalnız Xəzərin o tayında yerləşən dost və qardaş dövlətlərin məkanı deyil. Bu region Azərbaycanın nəqliyyat, enerji, ticarət, investisiya və geosiyasi strategiyasının getdikcə daha mühüm istiqamətinə çevrilir.

   Burada ən mühüm məqam coğrafiyanın siyasi və iqtisadi üstünlüyə çevrilməsidir.

   Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında Xəzər dənizi var. Amma bu dəniz artıq ayırıcı sərhəd kimi deyil, iki coğrafiyanı birləşdirən təbii bağlantı kimi çıxış edir. Azərbaycan limanları, dəmir yolları, avtomobil yolları və enerji infrastrukturu Mərkəzi Asiyanın Qərbə çıxışı üçün mühüm imkanlar yaradır. Mərkəzi Asiyanın zəngin resursları, istehsal potensialı və böyüyən bazarları isə Azərbaycan üçün yeni iqtisadi imkanlar açır.

Beləliklə, Xəzərin iki sahilində qarşılıqlı tamamlanan iqtisadi məkan formalaşır.

   Cənab Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərə verilən əhəmiyyət də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərində iştirak etməsi ölkənin regiondakı siyasi rolunun genişləndiyini göstərən mühüm göstəricidir. Azərbaycan artıq bu coğrafiyaya kənardan baxan tərəf deyil; onun regional proseslərin müzakirəsində və formalaşmasında birbaşa iştirakı var.

Bu prosesdə Özbəkistanın xüsusi yeri görünür.

   Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən mühüm dövlətlərindən biridir. Əhalisi, iqtisadi potensialı, coğrafi mövqeyi və regional təsir imkanları onu Türk dünyasının və Mərkəzi Asiyanın gələcək iqtisadi arxitekturasında əsas ölkələrdən birinə çevirir. Azərbaycanla Özbəkistanın yaxınlaşması da buna görə yalnız iki dövlət arasındakı münasibətlərin inkişafı deyil, daha geniş regional əlaqələrin qurulması baxımından əhəmiyyətlidir.

   Son illərdə Bakı ilə Daşkənd arasında siyasi etimadın iqtisadi əməkdaşlığa çevrilməsi xüsusi diqqət çəkir. İki ölkə arasında ticarət dövriyyəsinin 2025-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatması, 2026-cı ilin ilk beş ayında isə daha 33 faiz artım qeydə alınması bu münasibətlərin artıq real iqtisadi məzmun qazandığını göstərir. Lakin məsələ yalnız ticarət rəqəmlərindən ibarət deyil.

Azərbaycan və Özbəkistan qarşılıqlı investisiyaları, birgə istehsalı və sənaye əməkdaşlığını da genişləndirirlər. 500 milyon dollarlıq Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin yaradılması bu baxımdan mühüm addımdır. Çünki belə mexanizmlər iki ölkənin münasibətlərini məhsul alıb-satmaq səviyyəsindən çıxararaq birgə kapital qoyuluşu və uzunmüddətli layihələr mərhələsinə keçirir.

Bu, daha böyük bir iqtisadi məntiqin hissəsidir: Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın kapital və istehsal imkanlarını özünün Qərbə çıxış imkanları ilə birləşdirir. Məsələn, Özbəkistanda istehsal olunan avtomobillərin Azərbaycanda yığılması yalnız bir avtomobil layihəsi deyil. Bu, istehsal zəncirinin iki ölkənin ərazisini əhatə etməsi deməkdir. Eyni şəkildə, Azərbaycan şirkətlərinin Özbəkistanda həyata keçirdiyi layihələr də kapitalın və biznes imkanlarının qarşılıqlı hərəkətini sürətləndirir. Bu mənada iqtisadi əməkdaşlıq siyasi əməkdaşlığın arxasınca gələn nəticə deyil. Əksinə, onun dayanıqlığını təmin edən əsas dayaqlardan biridir.

Eyni məntiq nəqliyyat sahəsində də özünü göstərir. Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması Azərbaycanı Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əsas bağlantı nöqtələrindən birinə çevirir. Özbəkistan üçün Qərb bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi, Azərbaycan üçün isə tranzit və logistika imkanlarının artması qarşılıqlı maraq yaradır. Burada Azərbaycanın qazandığı üstünlük yalnız tranzit gəlirlərindən ibarət deyil. Əgər yük Azərbaycandan keçirsə, onun ətrafında logistika, anbar, sığorta, maliyyə, gömrük, xidmət və istehsal zəncirləri formalaşır. Yəni dəhliz sadəcə yol deyil, iqtisadi ekosistemdir. Məhz buna görə Azərbaycan Orta Dəhlizə yalnız nəqliyyat layihəsi kimi yanaşmır. Bu dəhliz Azərbaycanın Avrasiya iqtisadi xəritəsində mövqeyini gücləndirən strateji alətlərdən biridir.

Mərkəzi Asiyanın gələcək iqtisadi inkişafı da bu baxımdan Azərbaycan üçün yeni imkanlar yaradır. Region ölkələrinin Qərbə, Türkiyəyə və Avropaya çıxış ehtiyacı artdıqca Azərbaycanın nəqliyyat və logistika infrastrukturu daha çox əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanın liman və dəmir yolu imkanlarının genişləndirilməsi isə bu prosesin uzunmüddətli perspektivini gücləndirir. Burada enerji amilini də unutmaq olmaz. Azərbaycan uzun illərdir öz enerji resurslarını Avropa bazarlarına çıxaran ölkə kimi tanınır. İndi isə Azərbaycanın rolu tədricən dəyişir: Bakı yalnız öz enerji resurslarını ixrac edən ölkə olmaqdan çıxaraq regionun enerji və nəqliyyat bağlantılarının formalaşmasında daha geniş rol oynamağa çalışır.

Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji və xammal potensialının dünya bazarlarına çıxarılması məsələsində də Azərbaycan üzərindən keçən marşrutların əhəmiyyəti artır. Bu isə Xəzərin iki sahilində enerji əməkdaşlığının gələcəkdə daha da genişlənməsi üçün zəmin yaradır.

Belə bir şəraitdə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin siyasi tərəfi ilə iqtisadi tərəfi bir-birindən ayrılmaz hala gəlir. Siyasi etimad investisiyanı asanlaşdırır, iqtisadi maraqlar siyasi münasibətləri möhkəmləndirir, nəqliyyat bağlantıları isə bütün bu prosesləri vahid sistemə çevirir.

Bu münasibətlərin daha bir mühüm tərəfi var: Türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyası.

Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəyi haqqında danışarkən məsələni yalnız ortaq dil və mədəniyyət üzərindən qiymətləndirmək artıq kifayət etmir. Türk dünyasının real gücə çevrilməsi üçün ortaq bazarlar, investisiya mexanizmləri, nəqliyyat dəhlizləri, enerji bağlantıları və istehsal zəncirləri lazımdır.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri məhz bu modelin praktik nümunələrindən birinə çevrilir.

   Bakı və Daşkənd arasında qurulan əməkdaşlıq göstərir ki, ortaq tarix yalnız keçmişi xatırlamaq üçün deyil, gələcəyi birlikdə qurmaq üçün də siyasi kapitaldır. Əgər bu siyasi kapital iqtisadi layihələrlə tamamlanırsa, onun təsiri daha böyük olur.

   Bu baxımdan cənab İlham Əliyevin yeni müsahibəsində səslənən fikirlərin əsas məğzini yalnız “Azərbaycan və Özbəkistan qardaş ölkələrdir” cümləsi ilə ifadə etmək mümkün deyil. Əsas məsələ budur ki, iki ölkə arasındakı qardaşlıq münasibətləri artıq regional geosiyasətin və iqtisadi əməkdaşlığın konkret mexanizmlərinə çevrilir.

Azərbaycanın Mərkəzi Asiyaya marağı da birtərəfli deyil. Bakı regionun imkanlarından istifadə etməklə yanaşı, Mərkəzi Asiyanın dünya iqtisadiyyatına çıxışında öz infrastrukturunu və coğrafi mövqeyini təklif edir. Bu qarşılıqlı maraq münasibətlərin uzunmüddətli olmasının ən mühüm təminatıdır.

   Bu gün xəritəyə baxanda Xəzər dənizi iki coğrafiyanı ayırırmış kimi görünə bilər. Amma iqtisadi xəritədə vəziyyət tamam başqadır. Bakı ilə Daşkəndi birləşdirən yollar, dəmir yolları, limanlar, investisiyalar, ticarət əlaqələri və siyasi dialoq Xəzərin iki sahilini getdikcə vahid bir iqtisadi məkanın hissələrinə çevirir.

   Bəlkə də cənab Prezident İlham Əliyevin Özbəkistan mediasına verdiyi müsahibənin ən mühüm mesajı məhz budur: Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasəti artıq gələcəyə hesablanmış konkret strategiyadır. Bu strategiyada Özbəkistan mühüm tərəfdaşdır, Orta Dəhliz əsas bağlantıdır, iqtisadi əməkdaşlıq dayaqlardan biridir, Türk dünyası isə daha böyük siyasi və iqtisadi perspektivin adıdır.

Azərbaycanın qarşısında indi yeni mərhələ açılır. Söhbət artıq yalnız coğrafi mövqedən istifadə etməkdən getmir. Əsas məsələ həmin coğrafiyanı siyasi təsirə, siyasi etimadı iqtisadi əməkdaşlığa, iqtisadi əməkdaşlığı isə uzunmüddətli regional gücə çevirməkdir.

Daşkənddən Bakıya uzanan yeni xəttin əsl mahiyyəti də elə budur.