Qərbi Azərbaycan İcması

Əziz Ələkbərli,

Milli Məclisin deputatı,

Qərbi Azərbaycan İcması

İdarə Heyətinin sədri

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri Ermənistan cəmiyyətində və siyasi dairələrində gözlənilməz dərəcədə sərt reaksiyaya səbəb oldu. 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatdan təxminən 150 nümayəndənin Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinə səfəri əslində diplomatik baxımdan tamamilə normal hadisədir. Ancaq Ermənistanın bəzi siyasi və media dairələrinin bu səfərə reaksiyası göstərdi ki, Qarabağ məsələsi onların şüurunda hələ də başa çatmayıb.

Burada Ermənistan üçün olduqca narahatedici bir reallıq var: xarici diplomatlar Qarabağa gedib vəziyyəti öz gözləri ilə gördülər. Onlar Azərbaycan ərazisinə səfər etdilər, Xankəndini, Şuşanı, Gəncəsəri, Xudavəngi və digər əraziləri gördülər, Azərbaycanın həyata keçirdiyi bərpa və quruculuq işləri ilə tanış oldular. Ermənistanın müəyyən dairələrini qəzəbləndirən də məhz budur. Çünki hadisələri öz istədikləri kimi danışmaq başqa şeydir, diplomatların reallığı yerində görməsi isə tamam başqa.

Əgər Ermənistan həqiqətən Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıyırsa, bu reaksiyanın məntiqini izah etmək çətindir. Azərbaycan ərazisinə xarici diplomatların səfərinə etiraz etmək hansı hüquqi və siyasi məntiqə əsaslanır? Ermənistanın öz ərazisinə kiminsə gedib-getməməsi barədə qərar verməsi başadüşüləndir. Amma Azərbaycanın ərazisinə səfər edən diplomatlara görə İrəvanda hay-küy qaldırılması artıq başqa dövlətin daxili işlərinə münasibət bildirmək cəhdidir.

Əslində, bu reaksiyalar Ermənistanın rəsmi sülh ritorikası ilə cəmiyyətdə hələ də yaşadılan revanşist düşüncə arasındakı uçurumu açıq göstərir. Bir tərəfdən “Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıyırıq” deyilir, digər tərəfdən Azərbaycan ərazisində baş verən hər hadisə Ermənistanın daxili siyasi gündəminə çıxarılır. Bu, sülhə hazırlaşan dövlətin davranışından daha çox, itirilmiş siyasi reallığı qəbul etməkdə çətinlik çəkən cəmiyyətin davranışına bənzəyir.

Gəncəsər və Xudavəng ətrafında yaradılan süni qalmaqal da eyni yanaşmanın davamıdır. Azərbaycan bu abidələri Qafqaz Albaniyasının tarixi-mədəni irsi kontekstində təqdim edir. Ermənistan tərəfi isə məsələyə dərhal “erməni irsinin mənimsənilməsi” prizmasından yanaşır. Bununla da tarixi araşdırma siyasi mübahisəyə çevrilir və əsrlər boyu Cənubi Qafqazda mövcud olmuş mürəkkəb tarixi proseslər bir neçə siyasi şüara sıxışdırılır.

Daha böyük ziddiyyət isə buradadır: Ermənistan tərəfi Azərbaycanın ərazisindəki hər bir xristian abidəsinin yalnız erməni tarixi ilə izah edilməsini tələb edir, amma indiki Ermənistan ərazisində Azərbaycan xalqının yaratdığı tarixi-mədəni irsin taleyi barədə danışılmasını istəmir. Bu yanaşma obyektiv tarixçilik deyil. Bu, tarixi yalnız özünə sərf edən hissədən oxumaq və digər xalqın izlərini görünməz etmək cəhdidir.

Qərbi Azərbaycan məsələsində bu ikili standart daha aydın görünür. Azərbaycanlıların əsrlər boyu yaşadığı kəndlərin, məhəllələrin, məscidlərin, qəbiristanlıqların və digər tarixi izlərin böyük hissəsi Ermənistanın bugünkü siyasi və ictimai yaddaşında ya yoxdur, ya da onların üzərindən sükutla keçilir. Ancaq Qarabağdakı hər bir abidə Ermənistan mediasında və siyasi dairələrində dərhal “milli faciə” kimi təqdim edilir. Əgər tarix və mədəni irs məsələsində həqiqətən prinsipial mövqe varsa, bu prinsip hər iki tərəfə eyni şəkildə tətbiq edilməlidir.

Ermənistanın bəzi dairələrinin Qafqaz Albaniyası irsinə münasibəti də ciddi suallar doğurur. Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyası dövlətinin və onun xristian mədəniyyətinin mövcudluğu tarix elminə məlum faktdır. Bu irsi avtomatik şəkildə yalnız müasir milli kimliklərin siyasi mübarizəsinə tabe etmək elmi yanaşma deyil. Tarix siyasi sərhədlərdən və bugünkü milli iddialardan daha qədimdir.

Ermənistan cəmiyyətinin xarici diplomatlara qarşı təzyiq dili isə daha təhlükəli məqamı ortaya çıxarır. Diplomatlar öz dövlətlərinin siyasi mövqelərini təmsil edirlər və hansı ölkənin ərazisinə səfər etmələri onların diplomatik fəaliyyətinin bir hissəsidir. Onları Azərbaycanın ərazisinə səfər etdiklərinə görə hədəfə çevirmək isə diplomatik normalara hörmətsizliyin göstəricisidir. Əgər hansısa ölkə Azərbaycanın suverenliyini tanıyırsa, həmin ölkənin diplomatının Qarabağa getməsi Ermənistanın icazəsini tələb etmir.

Bu məsələnin Ermənistan parlamentində gündəmə gətirilməsi də təsadüfi görünmür. Gəncəsər məsələsinin parlament müzakirəsinə çıxarılması göstərir ki, Qarabağ mövzusu Ermənistan daxilində hələ də siyasi mobilizasiya vasitəsi kimi istifadə olunur. Sülh prosesi davam etdiyi halda parlament səviyyəsində belə mövzuların yenidən qabardılması cəmiyyətdə köhnə qarşıdurma təsəvvürlərinin qorunmasına xidmət edir.

Ən maraqlısı isə Ermənistanın öz daxilindəki ziddiyyətdir. Paşinyan hakimiyyəti Azərbaycanla sülhün vacibliyindən danışır, amma Ermənistan cəmiyyətində Qarabağla bağlı revanşist və maksimalist mövqelərin qarşısını almaq məsələsində kifayət qədər sərt siyasi xətt ortaya qoyulmur. Nəticədə bir tərəfdən sülh mesajları verilir, digər tərəfdən isə Azərbaycanın hər addımına qarşı yeni ittiham kampaniyaları meydana çıxır.

Azərbaycan artıq 2020-ci ildən əvvəlki Azərbaycan deyil, Ermənistan da 2020-ci ildən əvvəlki siyasi reallığa qayıda bilməz. Qarabağ üzərində Azərbaycanın suverenliyi bərpa olunub və bu reallığı nə siyasi bəyanatlarla, nə media kampaniyaları ilə, nə də xarici diplomatlara təzyiq göstərməklə dəyişmək mümkündür. Ermənistan bunu nə qədər tez qəbul etsə, sülh prosesi üçün bir o qədər yaxşı olar.

İndi əsas məsələ Azərbaycanın Qarabağda nə etdiyini Ermənistanın necə təqdim etməsi deyil, beynəlxalq ictimaiyyətin bunu öz gözləri ilə görməsidir. Diplomatların səfəri də məhz buna görə Ermənistanın bəzi dairələrində bu qədər ciddi narahatlıq yaradıb. Çünki Azərbaycan artıq Qarabağı yalnız siyasi xəritədə deyil, real həyatın içində yenidən qurur.

Ermənistanın qarşısında iki yol var: ya yeni reallığı qəbul edib Azərbaycanla münasibətləri normal dövlətlərarası münasibətlər səviyyəsinə gətirmək, ya da keçmişin itirilmiş iddialarını yeni nəsillərin siyasi düşüncəsində yaşatmaq. Birinci yol sülhə, ikinci yol isə revanşizmə aparır. Xarici diplomatların Qarabağa səfərinə verilən bu sərt reaksiyalar isə Ermənistan cəmiyyətinin hələ də ikinci yoldan tam uzaqlaşmadığını göstərən ciddi siqnaldır.

Sülh istəyən tərəf qarşı tərəfin ərazisində diplomatların hərəkətindən narahat olmaz. Sülh istəyən tərəf tarixdən qorxmaz. Sülh istəyən tərəf öz ərazisindəki başqa xalqların izlərini silməklə yanaşı, qarşı tərəfdən mədəni irsə hörmət tələb etməz. Əsl sülh üçün Ermənistan ilk növbədə bu ziddiyyətlərdən xilas olmalı və Azərbaycanla bağlı siyasətini keçmişin emosiyalarından deyil, mövcud reallıqdan çıxış edərək qurmalıdır.